Bạn sắp mở một cửa hàng nhỏ, một quán vỉa hè, một sạp chợ, hay chốt ngày đầu bán hàng online. Bạn muốn cúng khai trương cho yên tâm. Nhưng mở mấy bài hướng dẫn ra thì thấy mâm nào cũng heo quay, gà luộc, xôi gấc, chè, cháo, ngũ quả, bộ tam sên, vàng mã. Nhìn xong thấy nản, và thấy tốn.
Nội dung bài viết
Nói thẳng: phần lớn những món trong một mâm cúng “đầy đủ” là tuỳ tâm, không bắt buộc. Bài này đi ngược với các bài liệt kê: cắt xuống mức tối thiểu, chỉ giữ thứ thật sự cần, và chỉ ra chỗ người ta hay tiêu tiền phí.
Cái gì thật sự không thể thiếu
Trong nếp cúng của người Việt, một lễ nhỏ vẫn được xem là đủ khi có năm thứ: hương, đèn (hoặc nến), hoa, quả, nước. Đây là bộ lễ chay cơ bản, cũng là mức tối thiểu bạn nên giữ.
- Hương — một bó nhỏ, thắp 1 hoặc 3 nén. Không cần loại đắt.
- Đèn hoặc nến — hai cây nến nhỏ. Nơi cấm lửa thì dùng nến điện.
- Hoa tươi — một bó, thường là cúc vàng hoặc đồng tiền. Miễn là hoa tươi.
- Trái cây — một đĩa. Nghe “ngũ quả” thì tưởng phải đủ năm loại, nhưng ba loại quả tươi, sạch, không dập nát vẫn được.
- Nước sạch — ba chén nước lọc. Có trà thì rót trà.
Thêm hai thứ không phải lễ vật nhưng quan trọng hơn lễ vật: một lời khấn nói rõ tên bạn, địa chỉ cửa hàng, việc bạn định làm; và người chủ đứng khấn. Chủ tự khấn thì thành tâm hơn nhờ người khấn hộ. Muốn có sẵn bài đọc theo cho đỡ luống cuống thì tham khảo bài văn khấn khai trương rồi thay tên, thay địa chỉ vào.
Cái gì bỏ được
Đây là phần các bài liệt kê thường không nói. Những món dưới đây hay xuất hiện trong mâm cúng khai trương, nhưng không bắt buộc:
- Heo quay, đầu heo. Món tốn nhất cả mâm. Bỏ đi thì chi phí giảm mạnh nhất, mà lễ vẫn thành.
- Bộ tam sên (thịt luộc, tôm, trứng). Phổ biến ở miền Nam, nhiều nơi khác không dùng. Không quen tục này thì không cần.
- Xôi chè nhiều loại, cháo trắng, bánh hỏi. Một đĩa xôi là đủ.
- Vàng mã nhiều tầng, ngựa giấy. Đốt nhiều không làm lễ “nặng” hơn. Một bộ nhỏ, hoặc không đốt gì, đều được.
- Mâm trọn gói loại cao cấp. Bạn trả tiền cho công bày biện và phần trang trí, không phải cho phần lễ.
- Thầy cúng. Với một quán nhỏ, một sạp hàng, việc này không cần thiết.
- Múa lân, cổng bóng bay, băng rôn. Đó là phần quảng cáo cho ngày mở bán, không phải phần lễ. Muốn tiết kiệm thì cắt phần này trước, đừng cắt vào lễ.
Mâm chay tối giản và mâm mặn tối giản
Chọn một trong hai, đừng làm cả hai. Mâm chay không hề “kém” hơn mâm mặn.
| Thành phần | Mâm chay tối giản | Mâm mặn tối giản |
|---|---|---|
| Hương, nến | Có | Có |
| Hoa tươi | Một bó nhỏ | Một bó nhỏ |
| Trái cây | Một đĩa, 3-5 loại | Một đĩa, 3-5 loại |
| Nước hoặc trà | 3 chén | 3 chén |
| Món chính | Một đĩa xôi hoặc bánh chay | Một con gà luộc nhỏ hoặc một khoanh thịt luộc |
| Gạo, muối | Mỗi thứ một đĩa nhỏ | Mỗi thứ một đĩa nhỏ |
| Rượu | Không cần | Một chén nhỏ |
Cả hai mâm trên đều bày vừa một cái bàn nhỏ hoặc một cái ghế đẩu kê trước cửa. Muốn xem bản đầy đủ với lễ vật từng vùng miền, cách xếp mâm và hướng đặt thì đọc bài về mâm cúng khai trương đầy đủ. Ở đây tôi không viết lại.
Từng hoàn cảnh, một cách làm khác nhau
Bán online tại nhà
Không có mặt bằng thì cúng ngay tại chỗ bạn làm việc: bàn đóng gói, góc để hàng. Đặt lễ lên một cái khay, thắp hương, khấn xin cho việc buôn bán thuận lợi. Nhiều người cúng luôn ở bàn thờ gia tiên rồi khấn thêm một đoạn về việc mở hàng. Không có quy định nào bắt cúng ngoài cửa.
Sạp chợ
Chợ chật và đông, đừng bày mâm to chắn lối. Một khay nhỏ trên mặt sạp là đủ. Nên cúng sớm, trước giờ chợ đông. Hỏi ban quản lý chợ xem có được thắp hương không.
Xe đẩy, kiosk
Kê tạm một cái ghế nhựa cạnh xe, trải tấm vải sạch, bày lễ lên, xong thì dọn ngay. Cần nhất là chỗ cắm hương cho chắc — một bát gạo là đủ, đừng cắm vào đất hay khe gạch.
Shop thuê mặt bằng chật
Bày lễ ngay trong nhà, quay mặt ra cửa chính, không cần khiêng bàn ra vỉa hè. Trần thấp, có đầu báo khói thì thắp một nén thay vì cả bó.
Văn phòng trong toà nhà chung
Phần lớn toà nhà văn phòng cấm lửa, đầu báo cháy rất nhạy, thắp hương là kích chuông cả tầng. Trường hợp này bỏ hẳn hương và nến thật, dùng nến điện, giữ lại hoa, quả, nước. Khấn thầm cũng được. Lễ không mất đi vì thiếu khói hương.
Tiền nên tiêu vào đâu
Tôi không đưa con số cụ thể, vì giá lễ vật chênh nhau nhiều tuỳ vùng miền và tuỳ thời điểm — sát rằm, sát Tết thì hoa quả đắt hơn hẳn. Dưới đây là bảng so sánh tương đối, bạn tự ước theo giá chợ gần nhà.
| Món | Tự chuẩn bị được không | Mức chi tương đối |
|---|---|---|
| Hương, nến | Mua tạp hoá, rất sẵn | Thấp |
| Hoa tươi | Mua chợ, tự cắm | Thấp |
| Trái cây | Tự chọn, tự bày | Thấp đến trung bình |
| Xôi | Tự nấu hoặc mua hàng xôi | Thấp |
| Gà luộc | Nên mua luộc sẵn | Trung bình |
| Heo quay | Phải đặt trước | Cao — món đắt nhất mâm |
| Mâm trọn gói | Đặt dịch vụ | Cao — trả cả tiền bày biện |
Bốn chỗ hay tiêu phí nhất: mua vàng mã nhiều hơn cần; đặt mâm trọn gói trong khi ra chợ tự mua chỉ mất một buổi sáng; mua hoa quả nhập khẩu đắt tiền trong khi quả vườn tươi hơn; làm cỗ đãi khách quá tay ngay ngày đầu, lúc chưa có đồng doanh thu nào.
Làm gọn buổi lễ trong 15-20 phút
Chọn ngày giờ thì nên làm nghiêm túc, vì nó không tốn tiền. Chưa chốt được ngày thì bạn tra ngày tốt theo tuổi và theo loại việc trên Lịch Ngày rồi lấy một khung giờ buổi sáng. Còn buổi lễ thì gọn thôi:
- Dọn sạch mặt bằng, kê sẵn bàn lễ hướng ra cửa chính. Làm từ hôm trước càng tốt.
- Bày lễ: hoa một bên, quả một bên, nước và bát hương ở giữa. Khoảng 3 phút.
- Thắp nến, thắp hương, chủ đứng trước bàn lễ khấn. Nói rõ họ tên, năm sinh, địa chỉ, ngành hàng và mong muốn của mình. Khoảng 5 phút.
- Vái, cắm hương, lùi ra. Chờ hương cháy được khoảng hai phần ba, chừng 10 phút.
- Vái xin hạ lễ, dọn mâm. Khoảng 3 phút.
Không cần chờ hương tàn hết mới được bán hàng. Nhiều người mở cửa bán ngay từ lúc cắm hương xong — mở hàng sớm vốn được xem là điều tốt.
Hạ lễ xong thì làm gì
Đây là phần hay bị bỏ qua, cũng là chỗ lãng phí nhất.
- Trái cây, xôi, gà. Hạ xuống rồi chia cho người nhà, nhân viên, mời khách đầu tiên. Đồ cúng chia ra ăn được xem là chia lộc. Đừng để hỏng rồi bỏ.
- Hoa. Cắm vào bình để lại quầy, dùng tiếp đến khi héo.
- Gạo, muối. Nhiều nơi có tục rắc ra trước cửa. Rắc gọn ở gốc cây hoặc mép sân, đừng vãi ra lòng đường. Không muốn rắc thì cất vào bếp dùng bình thường.
- Vàng mã. Nếu có thì hoá trong thùng kim loại, chỗ thoáng, xa hàng hoá và biển hiệu. Chờ tàn hẳn mới đi.
- Bát gạo cắm hương. Giữ lại làm bát hương cho cửa hàng, hoặc bỏ đi. Không có ràng buộc nào ở đây.
Vài điều nên nhớ
Những gì viết ở trên là nếp dân gian, không phải luật. Cúng nhiều hay ít không quyết định việc buôn bán của bạn. Cái quyết định vẫn là hàng có tốt không, giá có hợp không, khách có quay lại không.
Ý nghĩa thật của buổi lễ là bạn tự đánh dấu một cột mốc: từ hôm nay tôi làm việc này nghiêm túc. Một mâm nhỏ làm chỉn chu, với tâm thế đó, hơn hẳn một mâm to bày cho người khác nhìn. Tiền giữ lại được thì để nhập hàng, in tờ rơi, chạy quảng cáo — có ích cho ngày mai hơn là dồn hết vào một buổi sáng.
